Betaalmeester kan help met morele dilemma oor belasting in vervalle Naledi-munisipaliteit

Met gereelde water- en kragonderbrekings weens gebrek aan onderhoud van infrastruktuur en finansiële verval by die munisipaliteit, en slaggate wat besighede verhoed om produkte en dienste te vervoer – om net ‘n paar probleme te noem – sal besighede nie meer vir lank ‘n tuiste onder die Naledi-munisipaliteit in Noord-Wes kan vind nie. Die uittog van besighede uit hierdie area sal teen die huidige pas verskeie nadelige gevolge vir die sosiale en ekonomiese orde inhou. Pogings om die munisipaliteit te “red” sal waarskynlik nie suksesvol wees nie, aangesien die verval so diepliggend is en die skuldkrisis so groot is dat dit nie meer omgekeer kan word nie.

Dit is derhalwe tyd vir blywende oplossings om besighede en die gemeenskap in die area te verskans teen die munisipale verval.

Die Naledi-munisipaliteit het teen Januarie, 2020 ‘n uitstaande debiteurerekening van R423-miljoen gehad, en beskik nie oor die vermoë om skuld in te vorder nie. ‘n Kultuur van korrupsie by dié munisipaliteit blyk uit bykans R1-biljoen wat afgestaan is aan vermorste, onreëlmatige of andersins korrupte transaksies tussen 2014 en 2020. Miljoene rande vir Eskom, water, riool en ander infrastruktuur word elke maand straffeloos wanbestuur en verdwyn, ten koste van besighede wat daar ‘n bestaan wil voer.

In ‘n beëdigde verklaring vir Sakeliga se betaalmeester-saak tans voor die hof in Noord-Wes, skryf sakeman en inwoner in Naledi, Matthys Pretorius, dat hy al meer as 25 jaar in die dorp woon, en dat dit oor die laaste 12 jaar toenemend uitdagend geword het om sake in die dorp te bedryf weens verval van munisipale dienste.


“Dit is nie meer aanneemlik om in Vryburg te woon nie, weens die gereelde onderbreking van water- en kragtoevoer in die dorp, tesame met ‘n groeiende hoeveelheid slaggate en probleme met vullisverwydering en sanitasie.”

Pretorius oorweeg dit nou om sy besigheid na elders te verskuif, met die oog op ‘n meer sekere toekoms.

Ten spyte daarvan dat die munisipaliteit ‘n voorafbetaalkragstelsel geïmplementeer het, is betalende gebruikers se elektrisiteitstoevoer gereeld oor die laaste paar afgeskakel weens die munisipaliteit se gebrek aan betalings aan Eskom. In ‘n saak waarin Sakeliga onlangs betrokke was, die Resilient-saak, is bevind dat Eskom nie sonder meer betalende eindgebruikers se elektrisiteit mag afskakel weens ‘n wanbetalingsdispuut met ‘n munisipaliteit nie. Hierdie nuwe regspresedent strek tot voordeel van sakelui soos Pretorius, maar dit is net ‘n tydelike stap.

Met die oog op ‘n blywende, maar gedeeltelike, oplossing om te verhoed dat korrupsie en onbevoegdheid by munisipaliteite in Noord-Wes in die pad van dienslewering staan, het Sakeliga vanjaar ‘n sogenaamde betaalmeester-hofsaak in Noord-Wes geloods. Die doel hiermee is om ‘n spesiale betaalmeester deur die hof te laat aanstel, om sekere finansiële aangeleenthede namens munisipaliteite in Noord-Wes te administreer – sodat skuldeisers wat kritiese dienste lewer betyds en genoegsaam betaal kan word.

Deur bloot verskaffers betyds te betaal in stede daarvan om invorderings vir kritieke dienslewering te vermors, te steel of aan ‘n reuse lone-rekening te bestee, kan ‘n betaalmeester verhoed dat besighede en inwoners vir dae aaneen sonder water en elektrisiteit sit. Inwoners van Vryburg in Naledi kan byvoorbeeld getuig van wateronderbrekings wat tot ‘n week aaneen kan duur, en sal ongetwyfeld baat vind by ‘n strategie wat verseker dat die regte verskaffers op die regte tyd betaal word.

‘n Betaalmeester-strategie is ook behulpsaam in die sin dat inwoners in munisipaliteite soos Naledi, wat reeds worstel met ‘n morele dilemma oor belasting omdat hulle aanhou betaal maar geen dienslewering ontvang nie, beter waarde vir geld sal kan ontvang.

Die betaalmeester-saak sal nie vervalle munisipaliteite soos Naledi in die langtermyn red nie. Dit is egter ‘n belangrike stap om tydelik orde te herstel, sodat besighede en sakekamers daar weer hoofsaaklik op waarde-skepping eerder as diensleweringsprobleme kan fokus.